23 Ekim 2020 TÜRKİYE GÜNLÜK KORONAVİRÜS TABLOSU Toplam İstatistikler
  • BUGÜNKÜ TEST SAYISI 117.198
  • BUGÜNKÜ HASTA SAYISI 2.102
  • BUGÜNKÜ VEFAT SAYISI 71
  • BUGÜNKÜ İYİLEŞEN SAYISI 1.581
Kültür-Sanat

‘Karagözüm İki Gözüm’ standının küratörü Cengiz Özek ile söyleşi

Bugün Karagöz denince akla birinci gelen isimlerden biri Cengiz Özek. Çocuk yaşlarında meşgul olmaya başladığı Karagöz sanatını çok uzun bir …

‘Karagözüm İki Gözüm’ standının küratörü Cengiz Özek ile söyleşi

Bugün Karagöz denince akla birinci gelen isimlerden biri Cengiz Özek. Çocuk yaşlarında meşgul olmaya başladığı Karagöz sanatını çok uzun bir müddettir hem Türkiye’de hem de yurt dışında tanıtmak için gayret harcayan Özek klâsik manada yetişmiş bir Karagöz ustası. Tasvirlerini kendi yapıp boyuyor, kendi diktiği perdede oyunlar oynatıyor ve birçok ülkede seminerler, atölyeler veriyor. 2013 yılında İstanbul Karagöz Kukla Vakfı’nı ve Karagöz Müzesi’ni kuran Cengiz Özek 23 yıldır da Memleketler arası İstanbul Kukla Festivali’ni düzenliyor, İstanbul’a dünyanın dört bir yanından kukla sanatkarları ve kukla toplulukları getirtiyor. Uzun lafın kısası “Karagözüm İki Gözüm” standının küratörlüğünü üstlendiğini duyunca hiç şaşırmadık ve çabucak kendisine ulaşıp sorularımızı sıraladık. 

“Karagözüm İki Gözüm” standı ne kadar müddette hazırlandı ve neden Ragıp Tuğtekin koleksiyonu temel alındı?

Stant aslında 7 Temmuz için düşünülmüştü. Lakin pandemi sürecindeki alınan önlemler nedeniyle standın başlama süreci 15 Eylül’e kalmış oldu. Olağan ki biz bunu geçen şubat ayından itibaren düşlemeye; gerek stant gerek katalog çalışmalarını yapılandırmaya başlamıştık. Bir gün Yapı Kredi Müzesi müdürü Nihat Tekdemir’in bir telefon davetiyle bu stantta küratör olarak yer alıp alamayacağım soruldu. Yapı Kredi Müzesi kendi koleksiyonlarını çeşitli aralıklarla seyirciyle buluşturuyor. Artık sıra ellerindeki Karagöz koleksiyonuna gelmişti. Bu koleksiyonun %95’i Ragıp Tuğtekin’e geri kalanı ise Rıfat Erdinar’a aitti. Ragıp Tuğtekin hürmet duyduğum benim de Karagöz hocamın hocası olan; dünyada birçok müzede özel koleksiyonlarda yapıtı bulunan bir sanatçı. Gerçekten Yapı Kredi Müzesi birkaç sefer bu koleksiyonu seyirciyle buluşturmuştu. Son sergi 2000’li yılların başalarındaydı. Bu sefer Ragıp Tuğtekin’in Karagöz yapıtlarını, Karagöz dünyasındaki yerini, etkilendiklerini ve yetiştirdiği ya da yetişmesinde vesile olduğu sanatkarları bir ortada görmeye vesile olan bir stant olacaktı. Böylelikle yola koyulmuş olduk.

Stant için çok hoş bir katalog hazırlanmış. Dünyadan kıymetli kukla ustalarının da yazıları var katalogda. Bunun kürasyonunu nasıl tasarladın?

Karagöz yalnız İstanbul ya da bir başşehir folklorü olarak hayatımızda yer almadı. Dünyada birçok noktada seyirciyle buluştu. Hatta onların tiyatrosuna da istikamet verdi, ismini değiştirdi. Balkanlar, Romanya- Macaristan, Yunanistan, Kuzey Afrika’nın Fas’a kadar olan kısmı, Orta Doğu daima Karagöz’ün seyirciyle buluştuğu yerler ortasındaydı. Aslında şöyle uzaktan baktığımızda bu bölgelerin Osmanlı Periyodu haritasında yer alan bölgeler olduğunu çarçabuk görebiliriz. Doğaldır ki bu kadar büyük bir alanı etkilemiş sanatın başka dünya kültürlerindeki kukla sanatlarıyla etkileşimi ve bulunduğu noktayı seyirciyle de paylaşmak gerekiyordu. Bu nedenle Asya’daki esaslı kukla geleneğini ve bu gelenekle Karagöz’ün çağdaş buluşmalarını Tayvan Kukla Müzesi Müdürü Robin Ruizendaal kaleme aldı.

Karagözün tarihinde değerli bir yer tuttuğuna inanılan  birçok araştırmacının savunduğu bir görüş olarak kitaplarda yerini alan Memlük Gölge Oyunu ve Karagöz ilişkisini da bu katalogda okuyucuyla paylaşmak gerekiyordu. Bu hususta da en deneyimli isimlerden Prof. Dr. Nabil Baghat yazısıyla bize yardımcı oldu.

Ayrıyeten Karagöz’ün klâsik form içindeki halkı temsil eden bir karakter olması nedeniyle Avrupa’daki birçok klâsik formdaki el kuklası baş karakterleriyle de bu manada da bir birliktelik taşıyordu. İşte bu mevzuyu da yıllardır Karagöz’ün ailesi olarak bahsetmeyi şiar edinen; Pulcinella’dan Guignol’den Kasper’den Petruska’dan Karagöz’ün ailesi olarak devamlı bahseden ve bunu İspanya’da Tolosa’da Kukla Merkezi’nde açtığı süper stantla taçlandıran ve “Polichinella’nın Yolculuğu” başlığı altında bir kitap yazarak bütün dünyaya anlatan Toni Rumbau ele aldı.

Öte yandan Karagöz’ün pek bilinmeyen karanlık bir periyodu olduğunu düşündüğüm Cumhuriyetin birinci devirlerinde Halkevleri ve Karagöz bağlantısını anlatan bir makale de kesinlikle yer almalıydı. Bu mevzuyu da araştırıp ışığa kavuşturan Uğru Topal’a da çok teşekkür etmek lazım. Tekrar bu sanatın inişleri çıkışları ve bu sanatın normlarını belirlemeye çalışan her kezinde Karagöz sanatını kültürler ortası platformda gündeme getiren Metin And’ı da Murat Huten’in kaleminden okuyoruz. Bir çizgi sanatı kelam konusu olunca tabi ki ona ilişkin özel tabirler kıymet arz ediyor. Bu mevzuda daha evvel de kelamlık oluşturan ve kitap yayımlayan Uğur Göktaş bu katalogda da bu tabirlere açıklık getirmiş oldu.

Hiç kimsenin bilmediği Karagöz içinde bâtın bir oyun dağarcığı oluşturan gerçeküstü kıssalar, halk efsaneleri; elhasıl cinler, devler, büyücüler, cadılar vb. nasıl Karagöz içinde yer almışlardı, geleneğimizle bunlar örtüşüyor muydu? Bunlardan da bahsetmemiz gerekiyordu. Dr. Nuray Bilgili aslında bu bahiste oluşturduğu birkaç kitabının yarattığı tesirle bu husuta bir şeyler söylenebilecek en kıymetli isim haline gelmişti. Olağan ki husus Ragıp Tuğtekin olunca Ragıp Tuğtekin’i de onun hakkında yazılan her şeyi bir ortaya getirmek ve onu anlatmak gerekiyordu. İşte Aziz Murat Aslan da bu mevzuda hoş bir yazı derledi.

Hem standın küratörü olarak hem de bu yıl 42. Karagöz yılımı kutlayan bir sanatçı olarak ben de Ragıp Tuğtekin’le kesişen yollarımı Karagöz serüvenimi izleyiciye anlatmak istedim. Gerisi, bence en değerli kısmı, Karagöz figürleri… Bu figürlere bakınca onları sindirdikçe Karagöz’ün hala günümüzde devam edebilecek gereçlere sahip olduğunu göreceğiz. Bu beni en çok heyecanlandıran kısmı.

‘KARAGÖZ SONSUZ BİR ÖZGÜRLÜĞE SAHİP’

42 yıllık Karagöz tecrübenin olduğunu söyledin, hem oynatıcı hem de muharrir olarak… Ancak yalnızca klasik metinlere bağlı kalan bir Karagöz ustası değilsin. Bunun sebebini anlatır mısın?

Karagöz’ün klasik bir oyun yapısı var.  Dört kısımdan oluşmakta. Bunlar giriş, söyleşi, ana oyun ve bitiş. Bu dört kısım Karagöz’ü rastgele bir gölge oyunundan ayıran en değerli öge. Yani ana oyunu değiştirerek öbür üç kısmı sabit bırakırsanız her seferinde değişik bir oyun elde edebilirsiniz. Pekala bu ana oyunlar nelere nazaran yazılıyordu; mevzularını nereden alıyorlardı:

1- Günlük toplumsal vakalar

2- Gerçeküstü kıssalar

3: Halk kıssaları

Demek ki çok geniş bir dağarcığı var. Bir şeyler eklenebilir. Yeni oyunlar yazılabilir. Artık günümüz seyircisi neye odaklanıyor bunları fark ederek ana oyun kısmını istediğimiz üzere değiştirebiliriz. Bu söylediklerimi desteklemek için Topkapı Sarayı Karagöz koleksiyonuna dikkat çekmek isterim. Bu koleksiyon içindeki bir uçan balon tasvirini anımsatmak isterim. Demek ki uçan balon Karagöz sanatkarını heyecanlandırmış ki Karagöz perdesine giriş yapabilmiş. Unutmayalım 16. yüzyılda başladığını varsaydığımız sanattan bahsediyoruz. Ayrıyeten bu söylediklerimi destekleyen öbür argümanlar da var bu koleksiyon içerisinde. Örneğin Çelebiler; sarıklı kaftanlı 18. yy kıyafetiyle yer alan çelebilerden Tanzimat Periyodu kıyafetiyle yer alan çelebilere hatta avrupai usulde giyinen çelebilere uzanan geniş bir yelpaze… Demek ki Karagöz yeni hayatı takip ediyordu. Tekrar bu koleksiyon içerisinde o denli bir spesifik bir figure var ki; herkesin bildiği üzere Sultan Abdülaziz tahta geçtiğinde başında aziziye fesi diye anılan bir fes giyerdi. Çok kısa bir dönem olmasına karşın aziziye fesli bir figür de bu koleksiyonda yer almakta. Örnekleri çoğaltmak mümkün fakat bütün bu örnekler Karagöz’ün günü takip ettiğini gösteriyor, yani daima şimdiki.

 

Karagöz oynatırken kullandığın figürleri de kendin yapıyorsun, değil mi? Bütün Karagöz ustaları bu türlü midir?

Evet kendim yapıyorum. Oyunlarımdaki bütün karakterleri kendim çizmeye çalışıyorum. Örneğin “Çöp Canavarı” isimli oyunumdaki Çöp Canavarı karakteri çok sevildi. Hatta “Çöp Canavarı” oyunu Karagöz’ün çağdaş bir yorumu olarak dünyada da büyük ilgi gördü. Bu nedenle Çöp Canavarı figürüm Almanya Stuttgart Linden Museum ve Hollanda Leiden’da Rijksmuseum van Oudheden gölge oyunları koleksiyonuna dahil edildi. Doğrusunu söylemek gerekirse bir kuklacının, bir Karagöz sanatkarının kendi kuklasını, Karagöz figürünü kendisinin tasarlayıp yapmasında yarar var. Zira bir figürün yük noktaları oynatırken onun hareket noktalarını tesirler . Gölge kuklasını siz yaptığınızda oynatıcı olarak bütün bu tartı noktalarına hakim olacak ve sahnede şov sırasında bir oynatıcı olarak çok rahat edeceksiniz. Fakat kimi beşerler kukla yapmaktan hoşlanmıyor olabilir. Yalnızca oynatma evresiyle ilgileniyor olabilir. O vakit diğerinin tasarladığı kuklalarla şov yapmak kaçınılmaz bir süreç. Ayrıyeten bu bütün dünyada da bu türlü.

Senin de katıldığını bildiğim bir görüşe nazaran 2017 Karagöz’ün, gölge tiyatrosunun Türkiye’ye girişinin 500. yılıydı. Bunu neye nazaran belirleyebiliyoruz?

Karagöz’ün gölge oyunun Türkiye’ye İstanbul’a gelişinin üzerinde görüş bildiren birçok araştırmacı vardır. Stantta de bu görüşlerin hepsine yer vermeye çalışıyoruz. Lakin edebi yapıtlara ve şenliknamelere baktığımızda 16. yy’dan itibaren gölge oyunuyla ilgili notlar düşüldüğünü görüyoruz. Demek ki 16. yy’ dan itibaren ülkemizde gölge oyununun çok net bir biçimde var olduğunu söyleyebiliriz. Ayrıyeten bu fikri İbn-i İyas’ın 16. yy’da yazdığı, yakın vakitte lisanımıza de çevrilmiş olan “Yavuz’un Mısır Seferi” isimli tarihî kitabında bir paragrafta şöyle diyor: “Yavuz Sultan Selim Memlük Sultanına savaş duyuru etti ve onu yendi. Memlük Sultanı Tomanbay’ı asarak ortadan kaldırmak istedi. İp kopunca süreç bir sefer daha tekrar edildi.”  Kelam konusu periyotta çok gelişmiş Memlük Gölge Oyunu vardı. Ki bu oyunlardan 3 tanesi yazma eser olarak günümüze kadar ulaşmış; hem İstanbul kütüphanelerinde hem de İspanya’ da bu oyunlara ulaşmak mümkün. İçlerinden bir tanesi de Karagöz’ün Aksi Evlenmesi isimli oyunuyla büyük benzerlik göstermekte.

Kaldığımız yerden devam edersek Memlük Sultanı’nın idam edilme sahnesini ve ipin kopuş öyküsünü Memlük Gölge Oyunu Sanatkarları Yavuz Sultan Selim’e bir şov olarak sunarlar. Bundan çok hoşlanan Yavuz Sultan Selim ise bütün bu sanatkarları oğlu Süleyman seyretsin diye getirmek istediğini beyan eder.

Burada da  görüleceği üzere İbn-i İyas’ın kitabında yazanlar bize tutunabileceğimiz bir kol vermektedir Karagöz’ün tarihi hakkında. Fakat, olağan yeni bir evrak keşfedilir ve Karagöz’ün tarihi tekrar yazılabilir.

‘GÖLGE OYUNU ASYA’DA BAŞLADI’

Türkiye’deki Karagöz’ü dünyadaki diğer klasik kukla ve gölge oyunu çeşitleriyle karşılaştırıldığında ne görüyorsun? ne üzere ortak noktalar var örneğin, ve Karagöz nelerden, hangi kültürlerden neleri ödünç almış sence?

Gölge oyununun Asya’da başladığını çok net bir formda tabir edebiliriz. Endonezya, Kamboçya, Hindistan üzere ülkelerde dini ritüel olarak Ramayana ve Mahabharata kıssaları oynanmaktadır. Bunlar dokuz saatlik şovlardır; bütün gece sürer. Lakin çok gariptir ki bu oyunların oynandığı ya da ritüellerin gerçekleştiği günler ergenliğe geçiş, nişan, evlilik merasimi üzere kutsanması gereken günlerde yapılıyor. Karagöz de bildiğimiz üzere sünnet üzere bir ergenliğe geçiş devrinde oynatılır. 

Çin gölge oyununa gelince; aslında Çin’den doğmuş Tayvan’da gölge oyunu hayli istek görmektedir. Tasvirlerin hareket düzenekleri, oynatma mantığı, derilerin çok transparan olması ve perdede renkli gözükmeleri Karagöz ile büyük benzerlik göstermektedir. Öte yandan araştırmacı muharrir Prof. Dr. Fan Pen Chen “Moğolistan’daki Koca El figürünün Çin gölge oyunuyla alışveriş içinde olduğunu” düşünmektedir. Demek ki eski vakitlerde Moğollardaki gölge oyununun da Karagöz’e teknik olarak bir benzerlik gösterdiğini söylemek mümkündür.

Olağan ki Memlük Gölge Oyunu Karagöz’e büyük ilham kaynağı olmuştur kanısındayım. Ve sonrasında devam eden Kuzey Afrika bugünkü Orta Doğu, Balkanlar, Yunanistan ve Kıbrıs’taki her iki kesimde de oynayan gölge oyunlarının Karagöz sanatından türediğini söylemek mümkündür.

‘KARAGÖZ, MİZAHININ KIYMETLI BİR YANINI KAYBETTİ’

Günümüzde Karagöz neye dönüştü? yani örneğin hangi özelliklerini yitirdi, ya da izleyici kitlesi nasıl değişti?

Evvelden Karagöz İstanbul’un kozmopolit yapısından çok beslenirdi. Oyunların %70’i bu kozmopolit yapı içerisinde yer alan insanların Ermeni, Rum, Laz, Kayserili, Avrupalı (Frenk), Acem, Arap , Çerkez, Kastamonulu, İstanbul’da yaşayan çeşitli bayanlar her vakit bu perdenin konuğu olmuşlardı. Bunların ortasındaki lisan sorunları, yanlış anlaşmalar Karagöz’de güldürüyü sağlayan ana ögeler olmuştur. Ama günümüzde artık bu yapıyı ve lisan farklılıklarını yakalamak mümkün değilmiş üzere gözüküyor. Yani Karagöz çok değerli bir mizah kaynağını kaybetmiş durumda. 

Kanımca günümüz oyunlarında harekete dayalı kelamsız espriler daha çok güldürüyü dayanaklar duruma gelmiştir. Bunlar içinde günümüzle irtibatlı yeni oyunlar yazmak kaçınılmaz olmuştur. Karagöz’ün evvelce büyüklere oynandığını çeşitli edebi yapıtlarda okuyoruz. Ve oyun metinlerinin büyüklere yönelik yazıldığını görmekteyiz. Lakin günümüzde Karagöz’ün görselliğinin naif yapısı büyüklerden çok artık çocuklara hitap etmelidir niyetini yaratmıştır. Bugün Avrupadaki klasik formdaki kuklalara baktığımızda onların da birebir süreci yaşadığını gözlemlemekteyiz.

Cengiz Özek’in yepyeni olarak tasarladığı tasvirlerden ‘Çöp Canavarı’. 

Karagöz muhalif midir sence?

Karagöz oynatan bireyler halkın içinden çıkan insanlardı. Ciğerci, manav, camcı vb espri yeteneği olan insanların Karagöz’ün asıl var olmasında yer aldıklarını söyleyebiliriz. Keza bu beşerler kalbur üstü nitelikte olduğu için siyasetten anladıkları pek söylenemez. Bundan ötürü Karagöz’ün muhalif olduğu söylenemez. Fakat Karagöz toplumun ortak bir mirası olduğu için canı yandığı vakit halkın sesi olmuştur. Pekala Karagöz’ün canını yakan nelerdi; sözgelimi artırım geldiği vakit Karagöz’ün canı yanar ve konuşmaya başlardı. Herhalde günümüzde yaşasaydı almış başını giden döviz kurları onun ana telaffuzlarından biri olurdu ya da maske taktın takmadın üzere mevzular olurdu…

Yunanistan ile bir türlü paylaşamadığımız bahislerden biri de Karagöz. Senin görüşün ne bu hususta.

Hepimizin bildiği üzere Yunanistan Osmanlı sonları içerisinde asırlarca yaşadı. Ve burada Karagöz’ün oynandığını hatta türkçe oynandığını gösteren bir çok evrak var. Ayrıyeten Karagiozis ile Karagöz teknik olarak birbiriyle neredeyse tıpatıp birebir.  Yani Platon’un mağara öyküsündeki gölge anlatımlarından Türk Karagöz’üne yüzde yüz emsal bir Karagiozis’in çıkması mümkün değil. Kaldı ki hiçbir yunan kaynağında 16. yy’ın öncesine uzanan gölge oyunuyla ilgili bir tek cümle bile yok.

‘DÜNYADAKİ KUKLA SANATI EĞİTİMİ BİZDE MAALESEF YOK’

Çok uzun bir müddettir dünyayı gezip Karagöz şovları ve atölyeler düzenliyorsun. Karagöz’e yurt dışında nasıl bakıyorlar?

Bugüne kadar beş kıtada elliye yakın ülkede iki yüzün üstünde kentte yüzlerce şov yaptım, workshop gerçekleştirdim ve stantlar açıp söyleşiler gerçekleştirdim.  Ayrıyeten dünyadaki birçok müze koleksiyonlarında yapıtlarım kabul edildi. Karagöz’ü dünya bilmese bizim bu kadar ağır bir formda dünyanın dört bir yanında şov yapmamız ve müzelerde yapıtlarımın yer alması mümkün değil. Olağan ki sıradan halk Karagöz’ü bilmeyebilir. Ancak kukla ile uğraşan herkesin Karagöz’ü çok uygun tanıdığını söyleyebilirim.

Doğal şunu bilmek gerekir ki dünyada birçok ülkede dört yıllık kukla akademileri var. Ve buradan çıkan kukla sanatkarları dünya kuklasını tanıyarak mezun oluyor. Ve bu bilgi ve şuurla oyunlar hazırlıyor, şenlikler organize ediyorlar, çeşitli etkinlikler tertip edebiliyorlar… Darısı ülkemizin başına. 

20 yılı aşkın bir müddettir düzenlediğin İstanbul Kukla Şenliği bu yıl yapılacak mı, programa dair detaylar muhakkak mi?

Bu soruya çok net karşılık vermek isterdim. Ben de şimdi bilmiyorum 23. Milletlerarası İstanbul Kukla Şenliği bu yıl neler yapabilecek. Görüşmelerimiz sürüyor; düşlediğim sokakta, meydanlarda açık hava kukla fotoğraf stantları organize etmek ve internet üstünden birtakım şovlara, bilhassa kelamsız olanlara yer vermek. Düşündüğüm oyunlar yediden yetmişe herkesin ilgisini çekebilecek düzeyde; İtalya’dan Controluce’nin “Didone E Enea” isimli barok gölge operası, Rusya’dan Puppet Theatre Brodyachaya Sobochka’nın “Thumbelina” (Parmak Kız) isimli oyunu, İspanya’dan Jordi Bertran’ın “Antologia” isimli oyunu ve Türkiye’den “Çöp Canavarı” ve “Büyülü Ağaç”la bendeniz… 

Ayrıyeten “Sihirli Lamba” isimli oyunumla online bir premier yapmak istiyorum. Olağan ki internet üzerinden çocuklara yönelik gölge atölyeleri yapmak ve çeşitli söyleşiler yapmak da dileklerimiz ortasındadır.

YORUMLAR (İLK YORUMU SİZ YAZIN)

ÜYE GİRİŞİ

KAYIT OL